چکیده

بهره‌برداری از گیاهانی که در عرصه های طبیعی رویش دارند باید در قالب طرح‌هایی مشخص صورت گیرد تا سلامت و رشد گیاهان تضمین شود و بهره‌برداران نیز در وضعیت اقتصادی مناسبی قرار گیرند. گون سفید (Astragalus gossypinus Fisher) از جمله گیاهان با ارزش و مولد باکیفیت ترین صمغ کتیرا میباشد که به دلیل بهره‌برداری بی رویه مورد تخریب قرار گرفته است. تولید و ترشح صمغ کتیرا در این گیاه بسته به فاکتورهای بسیار زیادی در مدت زمانهای گوناگونی انجام خواهد شد و برداشت نیز باید بسته به شرایط آب و هوایی و خاک در قالب مدل‌های مناسبی صورت گیرد. این مطالعه به منظور تعیین مدل‌های خطی تولید صمغ کتیرا با توجه به خاک رویشگاه (مراتع تیران و کرون- استان اصفهان) در گون‌های سفید که در سالهای متفاوت با سنین گوناگونی برداشت شده‌اند، انجام شد. نمونه‌گیری صمغ در امتداد ترانسکت‌های قرار داده شده در هر سایت با توجه به خصوصیات خاک انجام شد. سپس داده‌ها با استفاده از نرم افزار SPSS و متد Enter وارد رابطه رگرسونی شدند. تجزیه و تحلیل داده‌ها و روابط رگرسیونی نشان داد که مدل‌های برآوردی صمغ کتیرا در مناطق با خصوصیات مختلف خاک دارای ضرایبی گوناگون بودند و تولید صمغ کتیرا در این منطقه بر اساس ویژه‌گی‌های خاک در زمان‌های متفاوتی به میزان قابل بهره‌بردای میرسد.

کلیدواژگان

روابط رگرسیونی؛ صمغ کتیرا؛ سن گون؛ بهره‌بردای؛ تیران و کرون

عنوان مقاله [English]

Fitting suitable models for gum production in Astrgalus gossypinus Fisher based on habitat soil characteristics evidence (Case study: Isfahan Tiran and Karvan region)

چکیده [English]

Economical consumption of natural plant resource always depended to the wise plan with dual policy of maximum harvest and minimum damage on plant survival and growth. In this respect, the white Astragalus (Astragalus gossypinus fisher) reported as an invaluable natural plant with several advantages such as high productivity and secretion of considerable quality of tragacanth gum currently are facing severely threatened as a result of habitat destruction, over-harvesting and a few additional environmental as well as man-made factors. In general several key factors influence quantity and quality of Production of gum tragacanth in different climate and soil condition and characteristics which need fitting suitable model for identification of related factors to maximize end point production amount. For this known motivation, the purpose of the present study was the determination of the linear model of gum production in As. gossypinus according to the soil habitats in Isfahan Tiran and Karvan. For this purpose the plants of introduced species have been harvested in different years with different ages, therefore the gum sample was taken along the transects at each vegetation types according to soil properties and the data were analysis by using SPSS software (method of Enter) to regression equation and modeling. The result of the study showed the existence of high various coefficients about game production in different regions. We demonstrated that production and storage gum in the plant require different time according to soil characterizes that to be ignorable.

کلیدواژگان [English]

Regression equation, Age of Astagalus, Tragacanth gum, Utilization, Tiran and Karvan

اصل مقاله

بررسی مدل­های تولید صمغ در گون سفید با توجه به خصوصیات خاک رویشگاه (مطالعه موردی: تیران و کرون- اصفهان)

حبیب یزدانشناس، محمد جعفری^*، حسین آذرنیوند و حسین ارزانی 

کرج،دانشگاهتهران،پردیسکشاورزیومنابعطبیعی، گروه احیای مناطق خشک و کوهستانی

تاریخ دریافت: 19/6/92                تاریخ پذیرش: 2/11/92 

چکیده 

بهره­برداری از گیاهانی که در عرصه های طبیعی رویش دارند باید در قالب طرح­هایی مشخص انجام شود تا سلامت و رشد گیاهان تضمین گردد و بهره­برداران نیز در وضعیت اقتصادی مناسبی قرار گیرند. گون سفید (Astragalus gossypinus Fisher) ازجمله گیاهان با ارزش و مولد باکیفیت‌ترین صمغ کتیرا می‌باشد که به دلیل بهره­برداری بی رویه مورد تخریب قرار گرفته است. تولید و ترشح صمغ کتیرا در این گیاه با توجه به فاکتورهای بسیار زیادی در مدت زمانی گوناگونی انجام خواهد شد و برداشت نیز باید با توجه به شرایط آب و هوایی و خاک در قالب مدل­های مناسبی صورت گیرد. این مطالعه به منظور تعیین مدل­های خطی تولید صمغ کتیرا با توجه به خاک رویشگاه (مراتع تیران و کرون- استان اصفهان) در گون­های سفید که در سالهای متفاوت با سنین گوناگونی برداشت شده­اند، انجام شد. نمونه­گیری صمغ در امتداد ترانسکت­های قرار داده شده در هر سایت با توجه به خصوصیات خاک انجام شد. سپس داده­ها با استفاده از نرم افزار SPSS و متد Enter وارد رابطه رگرسونی شدند. تجزیه و تحلیل داده­ها و روابط رگرسیونی نشان داد که مدل­های برآوردی صمغ کتیرا در مناطق با خصوصیات مختلف خاک دارای ضرایبی گوناگون بودند و تولید صمغ کتیرا در این منطقه بر اساس ویژ­گی­های خاک در زمان­های متفاوتی به میزان قابل بهره­بردای می‌رسد.

واژه­های کلیدی: روابط رگرسیونی، صمغ کتیرا، سن گون، بهره­برداری، تیران و کرون.

* نویسنده مسئول، تلفن: [phone] پست الکترونیکی:  [e-mail]

مقدمه

 

کاربرد و اهمیت منابع گیاهی (دارویی، غذایی و ...) ارزشمند موجب شده که انسان روزبه روز در تلاش و تحقیق باشد و روش­های جدید برای بهره­برداری از گیاهان را شناسایی و مورد استفاده قرار دهد. در این میان بسیاری از گیاهان در وضعیت نامناسب و تخریب قرار گرفته­اند. از سویی سازمان­های گوناگونی ازجمله سازمان جهانی بهداشت در تلاش است تا منابع گیاهی و روشهای بهره­برداری­ مناسب از آنها را در جوامع عضو گسترش دهد (5). بهره­برداری از منابع طبیعی داروها که همان گیاهان در عرصه­های مرتعی هستند موجب حفظ سلامت و کاهش بیماری و ناهنجاریهای ایجاد شده از داروهای شیمیایی خواهد شد. البته استفاده صحیح از گیاهان دارویی مشروط به وجود اطلاعات دقیق و علمی است (1). تیره پروانه­آسا دارای تنوع بالای گیاهان دارویی­ می‌باشد که در مناطق خشک و نیمه خشک قرار گرفته است، موجب باروری و حاصلخیزی زمین می­گردند، منبع عظیم تثبیت ازت بوده و همچنین تولیدات صنعتی زیادی را دارا هستند. گون­ها از مهمترین جنس متعلق به گیاهان تیره حبوبات می­باشند که حدود 2500 گونه در دنیا را شامل می­شوند و اکثراً در مناطق خشک ­و­ نیمه­خشک، خاور ­نزدیک و خاور­میانه پراکنش دارند. 800 گونه گون در ایران وجود دارد (6) که در زمینه­های گوناگونی مانند تولید علوفه، حفاظت خاک، ارزشهای زیست محیطی، تولید آب و ارزش اقتصادی و دارویی حائز اهمیت هستند (10).

گیاهان جنس گون در سراسر دنیا در موارد بسیار زیادی مورد استفاده قرار می­گیرند. غلاف­های گیاه
Astragalus hamosus در هندوستان به منظور درمان بسیاری از بیماری­ها مانند زکام و سردرد مورد استفاده قرار می­گیرد (17). استون موجود در بذر بعضی از گون­ها به عنوان آنتی اکسیدان طبیعی است (16). گون­هایی هم وجود دارند که در درمان بیماری­های کبدی و جلوگیری از اختلالات مربوط به کبد مؤثر هستند (15). ریشه و رزین بدست آمده از گونه Astragalus cephalotes در ترکیه برای بیماران دیابتی و همچنین ترمیم زخم مورد استفاده قرار می­گیرد (18). در کنار بهره­برداری مسئله حفاظت نیز اهمیت ویژه­ای دارد. البته عدم شناخت صحیح بهره­برداری موجب تخریب و نابودی این گیاهان با ارزش خواهد شد. حتی گون­های موجود در مراتع مرتفع نیز در 2 تا 3 هزارمتری در کوهستان­ها به علت خشک­سالی و چرای شدید در معرض خطر قرار گرفته­اند. مهمترین محصول ثانویه تولید شده در گون­ها، صمغ کتیراست. صمغ ماده­ای سخت، بدون بو، کمی شیرین و به رنگ­های سفید و زرد و کرم می‌باشد و از ترکیب مواد مختلفی تشکیل شده است (4). کشور ایران و ترکیه عمده صمغ کتیرا را در دنیا تولید می­کنند (13) که علت آن اقلیم منحصربه فرد این دو کشور است. گیاه­Astragalus echidanaeformis  از گونه­ گون­هایی می­باشد که به دلیل تولید کتیرای مرغوب در استان فارس به شدت مورد بهره­برداری قرار گرفته است (8). گیاهانی که محصولی با ارزش تولید کنند بیشتر مورد تخریب قرار می‌گیرند و گونهAstragalus microcephalus بیشتر به منظور استخراج صمغ مورد بهره­برداری قرار گرفته و بهره­برداری از آن را دوچندان کرده است (13). گون سفید علاوه بر دارا بودن تمام خدمات و اهمیت در زمینه حفاظت آب و خاک، ترسیب کربن و علوفه برای دام­هایی مانند بز، بهترین و با کیفیت­ترین صمغ کتیرا را نیز تولید می­کند. قدرت جامعه پذیری بالای این گون موجب تشکیل جوامع و تیپ های نسبتاً خالص شده است (8). صمغ کتیرا کاربرد فراوان در صنایع غذایی، دارویی، آرایشی و بهداشتی دارد (11 و 18)، و این امر موجب بالا بودن ارزش صمغ و بهره­برداری بیش از حد از این گیاهان شده است. شکل­گیری صمغ در ساقه و ریشه گون­های مولد این ماده جزء تولیدات ثانویه بوده، در نتیجه در زمان طولانی با مصرف انرژی بالایی از گیاه تولید و ذخیره می شود و برداشت نادرست آن موجب از بین رفتن گیاه می­گردد. تاکنون تعیین روابط بین میزان تولید صمغ و فاکتورهای مربوط به گیاه توسط افراد زیادی بررسی شده است اما لازم است تا این امر در هر منطقه با ویژ­گی­های خاص رویشگاهی و با نمونه­گیری از گون­هایی که در سال­های مختلفی برداشت شده­اند، صورت بگیرد. بدون شک توانایی تولید گیاهان در یک آب و هوای مشخص با توجه به خصوصیات خاک متفاوت می­باشد و به همین­ترتیب توانایی تولید صمغ در گون­های سفید نیز در طی زمان با توجه به ویژ­گی­های خاک متفاوت خواهد بود و برداشت نیز باید بر اساس توانایی و تولید گیاهان صورت گیرد. هدف اصلی این تحقیق بررسی تفاوت سرعت تولید و ذخیره صمغ گون ­در رویشگاه­های­ مختلف از نظر خصوصیات خاک می­باشد، بدین منظور روابط بین میزان تولید و بازسازی صمغ در بین گون­های سفید با سنین مختلف و شدت­های برداشت متفاوت در سه تیپ گیاهی مراتع تیران و کرون انجام شد.

مواد و روشها

معرفی منطقه: منطقه مورد مطالعه در فاصله 70 کیلومتری غرب مرکز استان اصفهان واقع شده است. متوسط ارتفاع منطقه2080 متر و شیب عمومی و جانبی به ترتیب برابر 17 و 4 درصد می­باشد. همچنین بارندگی سالانه منطقه برابر 250 میلی­متر و متوسط درجه حرارت سالانه 2/15 درجه سانتی­گراد برآورد گردیده است.

تراکم گون­های سفید در این منطقه به گونه­ای می‌باشد که تشکیل سه تیپ گیاهی داده­اند. نمونه­گیری از صمغ گون­ها و خاک نیز در سه تیپ گیاهی منطقه انجام شد. تیپ گیاهی اول:  Scariola orientalis-Astragalus gossypinusمی‌باشد کهبخش وسیعی از منطقه را به خود اختصاص داده و حدود 75 درصد منطقه را پوشش می‌دهد، تیپ گیاهی دوم: Hordeum fragile-Astragalus gossypinus است که قسمت­های جنوبی منطقه را تشکیل داده و 10 درصد مراتع این منطقه را دربر می­گیرد. تیپ گیاهی سوم:  Cousinia bachtiarica-Astragalus gossypinusمی‌باشد که بخش عمده جنوب و جنوب شرقی منطقه را تشکیل می‌دهد. گونه­های همراه در سه تیپ گیاهی شامل: Stachys inflata ، Stipa barbata، Phlomis persica،Eryngium bilardieri، Bromus tomentellus، Marrubium vulgare، Gundelia tournefortii، Melica persica، Noaea mucronata، Hordeum leporinum، Boissiera squarosa و Taraxacum montanumهستند و همچنین گونه­های یکساله دیگر نیز در این منطقه به فراوانی یافت می­شوند.

روش جمع‌آوری داده­های خام: به منظور برداشت داده­های خام مربوط به صمغ کتیرا و خاک منطقه، در مرکز هر سه تیپ گیاهی چهار ترانسکت هر کدام به طول 200 متر و با فاصله 100 متر از همدیگر به صورت اریب نسبت با شیب عمومی و جانبی قرار داده شد. سپس عملیات تیغ‌زنی گون‌های موجود طی سه روز در امتداد ترانسکت­ها به روش برش زاویه دار ساقه گون انجام گردید (شکل 1). بهره­برداری غیر اصولی و خرده­ای در این منطقه موجب شده که تمام تیپ­های گیاهی موجود دارای گون­هایی باشند که در طی سالهای گوناگونی بهره­برداری شده­اند که این امر به منظور مقایسه توان تولیدی گون­ها و تعیین روابط بسیار مفید بود. بعد از چهار روز میزان صمغ هر گون باتوجه به سن گیاه (3) و مرتبه برداشت (پرسش از بهره­برداران) در سالهای قبل با استفاده از ترازوی دیجیتال دیامند مدل A04 با دقت 1/0گرم در پای هر بوته اندازه­گیری و ثبت گردید. به دلیل اثر تراکم بر روی محصول تولیدی در محل نمونه­گیری در سه تیپ گیاهی، مکان­هایی انتخاب گردید که تراکم گون­ها مشابه باشد که این امر با استفاده از خط­کش تی انجام شد. همچنین به منظور نمونه­گیری از خاک در هر تیپ گیاهی، در ابتدا و انتهای هر کدام از ترانسکت­ها پروفیل خاک حفر گردید و با توجه به عمق خاک موجود، جمعاً 48 نمونه خاک برداشت شد. فاکتورهای مهم فیزیکی و شیمیایی نمونه­های خاک ازجمله درصد سنگریزه، بافت، اسیدیته، هدایت الکتریکی، ماده آلی، ازت و پتاسیم اندازه­گیری شد. اطلاعات بدست آمده از میزان صمغ تولیدی گیاهان با استفاده از نرم‌افزار SPSS ₍₁₇₎ تجزیه و تحلیل و به روش همزمان (Enter) وارد رابطه رگرسیونی گردیدند. همچنین اطاعات مربوط به خاک سه تیپ گیاهی نیز با استفاده از نرم­افزار PC-ORD₍₄₎ به منظور مشخص نمودن تفاوت­ها مورد تجزیه قرار گرفتند.

 

شکل 1- صمغ ترشح شده از گون سفید پس از سه روز از زمان تیغ‌زنی ساقه

نتایج 

رابطه بین سن گیاه گون و تولید صمغ در گونهایی که تاکنون در سه تیپ گیاهی مورد بهره­برداری قرار نگرفته­اند، انجام شد و معنی­دار بودن رابطه رگرسیونی آن مورد بررسی قرار گرفت. گون­های مورد بررسی سن بین 5 تا 14 سال را شامل می­شدند.

 

جدول 1- تجزیه واریانس رابطه رگرسیونی بین تولید صمغ و سن گون­های سفید در سه سایت (تیپ گیاهی)

تیپ گیاهی	منابع تغییر	درجه آزادی	مجموع مربعات (ss)	میانگین مربعات (ss)	Sig.	F
Sc. or-As. go	تیمار	1	161/59	161/59	^**001/0	^**83/34
	باقی­مانده	193	79/327	69/1	-	-
	کل	194	95/386	-	-	-
Ho. fr-As. go	تیمار	1	36/23	36/23	^**001/0	^**65/17
	باقی­مانده	109	36/144	324/1	-	-
	کل	110	67/167	-	-	-
Co.ba-As. go	تیمار	1	703/7	703/7	^**001/0	^**5/11
	باقی­مانده	192	60/128	670/0	-	-
	کل	193	312/136	-	-	-

 

 

در تیپ گیاهی Sc. or-As. go مدل به‌دست آمده به صورت ، در تیپ گیاهی Ho. fr-As. go    و در تیپ گیاهی Co.ba-As.go به صورت  برآورد گردید که در این معادلات: X  سن گون سفید و Y مقدار تولید صمغ گون بر حسب گرم می­باشد.

همچنین به دلیل بهره­برداری­هایی که در سال­های گوناگون (شدت برداشت) در سه تپ گیاهی در این منطقه انجام شده است، تولید گون­هایی با سنین مختلف و شدت­های برداشت گوناگون در سالهای مختلف اندازه­گیری و رابطه رگرسیونی بر اساس سن و زمان برداشت قبلی انجام شد. گون­های مورد بررسی در این قسمت در سالهای مختلف 1، 2، 3 و 4 سال قبل با سنین مختلف برداشت شده بودند که صمغ آنها برداشت و مورد آزمایش قرار گرفت.

 

 

جدول 2- تجزیه واریانس رابطه رگرسیونی بین تولید صمغ با سن و شدت برداشت گون­های سفید در سه سایت (تیپ گیاهی)

تیپ گیاهی	منابع تغییر	درجه آزادی	مجموع مربعات (ss)	میانگین مربعات (ss)	Sig.	F
Sc. or-As. go	رگرسیون	2	514/21	75/10	^**005/0	^**461/5
	باقی­مانده	452	38/890	97/1	-	-
	کل	454	89/911	-	-	-
Ho. fr-As. go	رگرسیون	2	414/9	7/47	^*02/0	^*96/3
	باقی­مانده	271	23/322	189/1	-	-
	کل	273	65/331	-	-	-
Co.ba-As. go	رگرسیون	2	208/8	10/4	^*02/0	^*89/3
	باقی­مانده	275	25/294	07/1	-	-
	کل	277	45/302	-	-	-

              **: معنی­داری رابطه رگرسیونی در سطح یک درصد  خطا          *: معنی­داری رابطه رگرسیونی در سطح 5 درصد  خطا

 

 

در تیپ گیاهی Sc. or-As. go رابطه رگرسیونی به شکل، در تیپ گیاهیHo. fr-As. Goبه صورت و در تیپ گیاهی Co.ba-As.goY=0.073X1-0.004X2+0.722 برآورد شدند که در این معادله­ها X₁  سن گون سفید، X₂ مدت زمان (تعداد سال) بعد از برداشت قبلی و Y مقدار تولید صمغ گون بر حسب گرم می‌باشد. بررسی معنی­داری روابط رگرسیونی در تیپ گیاهیSc. or-As. goدر سطح 1 درصد خطا و روابط برای دو تیپ دیگر در سطح 5 درصد خطا معنی­دار بود.

بررسی ویژگی­های رویشگاهی مربوط به خاک در هر کدام از تیپ­های گیاهی منطقه پس از آنالیز تفاوت­هایی در خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک نشان داد. نتیجه به صورت شکل 2 نشان داده شده است.

 

شکل 2- نمودار حاصل از آنالیز طبیق قوس‌گیر (DCA)( Detrended Correspondence Analysis) با استفاده از نرم‌افزارPC-ORD

بحث و نتیجه­گیری

بررسی میزان تولید صمغ گون و مدل رگرسیونی ارائه شده در سه تیپ گیاهی در رابطه با گون­هایی که تاکنون مورد بهره­برداری قرار نگرفته­اند نشان داد که میزان تولید در هر سه تیپ گیاهی با زیاد شدن سن افزایش می‌یابد، اما این مقدار تا سنین 10 تا 12 سالگی در گون­ها (گون سفید) ادامه دارد و بعد از آن میزان تولید صمغ مقداری ثابت و حتی در مواردی نیز کاهش داشته است. البته نتایج به دست آمده از بررسی میزان تولید در ارتباط با سن گون­ها در این تحقیق مشابه بررسی­های انجام شده توسط وهابی (10)، قمشی و همکاران (7) می‌باشد. مقایسه مدل برآورد شده در سه تیپ گیاهی نشان داد که ضریب سن X (a) در تیپ گیاهی Sc. or-As. go وCo.ba-As.goمقداری بیشتر از تیپ گیاهی Ho. fr-As. goبوده است و مقدار عرض از مبدأ (قدرمطلق) در مدل ارائه شده برای تیپ گیاهی
 Sc. or-As. goمقداری بیشتر از دو تیپ دیگر بوده است و به عبارتی تولید صمغ در گون­های این تیپ در مقایسه با گون­های مشابه در دو تیپ دیگر بیشتر بوده است و در زمان کمتری مقدار قابل توجهی صمغ در ساقه گیاه تولید و ذخیره می­شود. در مطالعه اسدیان و همکاران (3) بر روی میزان صمغ تولید شده بر اساس قطر تاج و اندازه گیاه گون، مشخص گردید که بین اندازه تاج گیاه و میزان تولید رابطه مستقیم وجود دارد، البته سن گیاه نیز اندازه تاج گیاه را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

میزان صمغ بازسازی شده در گون­های سفید در رابطه با بررسی همزمان دو فاکتور سن و زمان برداشت قبلی در سه تیپ گیاهی نشان داد که مدل­های رگرسیونی برآورد شده دارای تفاوت­هایی هستند، به طوری که مدل پیش­بینی شده برای تولید گون­ها در تیپ Sc. or-As. go در زمان بسیار کمتری (کوچک بودن ضریب X₂) به مقداری مشخصی می‌رسد و مقدار عرض از مبدأ بدست آمده در مقایسه با دو تیپ گیاهی Ho. fr-As. go وCo.ba-As.go بسیار بالا می­باشد. مدل ارائه شده نشان می‌دهد که گون­هایی که در این تیپ گیاهی وجود دارند توانایی تولید صمغ بیشتری در زمان کمتری را دارند و فواصل زمانی برداشت صمغ در تیپ Sc. or-As. go می­تواند کمتر از دو تیپ گیاهی دیگر در نظر گرفته شود. گیاهان جنس گون به طور گسترده در مناطقی خشک و نیمه خشک قرار گرفته­اند و در مدت طولانی از سال با تنش های محیطی روبه رو خواهند بود که مهمترین آنها تنش های خشکی می‌باشد. بسیاری از تنشهای محیطی تولیدات گیاهی را دستخش تغییر قرار می‌دهد (9) که تنش خشکی در مورد این چنین گیاهانی بسیار حیاتی و مهم می‌باشد و می‌تواند تولید صمغ را با درجات مختلفی در محیط­های گوناگون دگرگون سازد. 

بررسی ویژگی­های مربوط به خاک با استفاده از نرم افزار در بین سه تیپ گیاهی این منطقه نشان داد که خصوصیاتی مانند ماده آلی خاک، هدایت الکتریکی و درصد سیلت در تیپ گیاهی  Sc. or-As. goبیشتر از دو تیپ گیاهی دیگر است. مطالعات قمشی و همکاران (7) نشان داد که عناصر رویشگاهی مانند فسفر، کلسیم، سدیم و پتاسیم در ساختار صمغ وجود دارد ولی میزان ازت بسیار پایین بوده است، در صورتی که تولید صمغ در این منطقه در تیپ گیاهی که میزان ماده آلی (ازت) بیشتر بوده، سریعتر انجام شده است. عنصری مانند فسفر یکی از عناصر مورد نیاز برای رشد و تولید گیاهان می‌باشد (11). همچنین درصد آهک و درصد گچ به صورت معنی­داری در تیپ گیاهی Sc. or-As. go  در مقایسه با تیپ­های گیاهی Ho. fr-As. go وCo.ba-As.go کمتر است. گچ ماده­ای است که موجب حفاظت و مانع از پوسیدگی ساقه و ریشه گیاهان می­شود که ممکن است مانع از تحلیل و تبدیل سلولهای ساقه و ریشه گون­ها به صمغ شود و تولید صمغ در مکانهایی که میزان گچ قابل توجه باشد بشدت کاهش یابد. اگرچه آهک موجب عملکرد بهتر گیاهان می­شود اما به دلیل کثرت میزان آهک در تیپ گیاهی Ho. fr-As. go وCo.ba-As.goکه معادل 34 و 24 درصد بود در مقایسه با تیپ گیاهی  Sc. or-As. goکه 15 درصد آهک دارد، موجب تأثیر بر تولید صمغ در گون­ها شده است.

با توجه به اهمیتی که گیاهان جنس گون و مخصوصاً گونه­هایی که مولد صمغ دارند، باید بهره­بردای از آنها در قالب طرح و مدل­های تعیین شده صورت گیرد و گون­های هر منطقه با توجه به شرایط ویژه آب و هوا و ویژ­گی­های خاک رویشگاه مورد بهره­برداری قرار گیرند و بهترین روشهای تعیین پتانسیل تولید استفاده از مدلهای رگرسیونی با تعداد پارامترهای متعدد می‌باشد تا بتوان زمان دقیق بهره­برداری را تعیین نمود و سلامت گیاهان و از سوی دیگر درآمد بهره­برداران حفظ و تداوم داشته باشد. بر اساس این مطالعه، مشخص گردید که توان تولیدی گون­های تیپ گیاهی Sc. or-As. go بیشتر از گون­های موجود در دو تیپ گیاهی دیگر است و باید توجه شود که گون­های موجود در تیپ هایHo. fr-As. go وCo.ba-As.goدر مدت زمانی دیرتر خود را بازسازی و تولید صمغ آنها به میزان قابل برداشت می­رسد و باید دیرتر از گون­های تیپ Sc. or-As. go برداشت شوند.

بنابراین با توجه به اینکه هر رویشگاه دارای خصوصیات آب­وهوایی و ویژگی­های خاک منحصربه فرد می­باشد، لازم است تا توان بوم­شناختی گیاهان در هر منطقه­ای به صورت مجزا مورد بررسی قرار گیرد و بهره­برداری با تأکید بر حفاظت منابع صورت بگیرد. همچنین پژوهش­های آینده می­طلبد که از طریق روش­های بیوشیمیایی و مولکولی مشخص گردد که چگونه توانایی تولید صمغ در مناطق گوناگون (از لحاظ عناصر خاک) متفاوت می­باشد. البته این امر در خصوص تکثیر مصنوعی و کشت این گیاهِ ارزشمند بسیار مؤثر خواهد بود.

 

نام علمی:

Astragalus gummifera 

	نام فارسی: گون (گیاه مولد کتیرا)	نام انگلیسی: Gumtragacanth
نام آلمانی:	نام فرانسوی:	نام ایتالیایی:
نام عربی: کثیرا،قتاد، کثیراء بیضاء	نام های مترادف :	نام های محلی:
تیره گیاه : Leguminosae    (خانواده ی نخود)
زیرگونه : A.adscendens  boiss . et  Hausskn A.brachycalyx   fisch                 A.microceph alus  willd
ساختار شناسی : گیاهی است چند ساله،بوته مانند ودارای ساقه های چوبی با برگ هایی مرکب از برگچه های متعدد،گل ها به رنگ صورتی،قرمز،آبی ،بنفش،زرد ویا سفید به صورت مجتمع خوشه یا سنبلی مانند است.درصورتی که پایین ساقه گون خراش (طبیعی ویا مصنوعی )ایجاد شود ماده ی صمغ مانندی ترشح می شود که دراثر هوا خشک شده وبه صورت های مختلف:قطره ای،مفتولی،پهن وخرمثی زرد تا قهوه ای ویا بی رنگ در می آید که به نام کتیرا مشهور است.
مهمترین ترکیبات شیمیایی : تراگا کانیتن ،باسورین
خواص درمانی : نرم کننده، ضدسرفه، کنترل اسهال، به علت خاصیت چسپندگی در محصولات چسپ دندان ،هم چنین به عنوان پرکننده قرص ها،امولسیون ها و سوسپانسیون ها درسطح دارای استفاده فراوانی است
طرز استفاده : همراه با اب به صوردت دم کرده
عوارض جانبی : تا کنون گزارشی از عوارض جانبی کتیرا به چاپ نرسیده است
کاربرد در طب سنتی : جهت درمان سرفه وگرفتگی وخشونت صدا توصیه می شود .علاوه بر این مالیدن آن را بر روی مو مانع شقه شدن آن می شود
پراکندگی جهان : ایران ، ترکیه ،سوریه ، شوروی
پراکندگی جغرافیایی در ایران : ارتفاعات خراسان تا البرز ،آذربایجان و زاگرس ، ارتفاعات پراکنده درحوزه ایران مرکزی
مکان رویش :
دوره رویش :
نحوه پرورش :
بخش موثر در اندام گیاه : صمغ گیاه که کتیرا نام دارد.

گَوَن (Astragalus spp) از تیره نخود است. گون‌ها گیاهانی یک‌ساله یا دائمی‌ هستند. در ایران بیش از دویست گونه گون می‌روید.

گون گیاهی است چندساله که ارتفاع ان تا ۷۵ سانتیمتر می‌رسد.از خانواده Leguminoseae که تولید مثل ان از طریق بذر صورت می‌گیرد. ساقه‌های رشد یافته آن به رنگ بنفش تیره‌است. برگهای ان مرکب از برگچه‌هایی است که به صورت متقابل به تعداد ۱۱ تا ۳۰جفت در محور هر برگ قرار گرفته‌اند. گلهای ان معمولاً به رنگ ارغوانی، گاهی ابی یا سفید بوده، نزدیک به انتهای شاخه‌های گل دهنده قرار دارند.

این گیاه در برابر خشکی مقاوم ودر خاکهای شور به خوبی رشد می‌کند و دارای بوی تند سلنیوم است. بسیاری از گونها سمی هستند و باعث مسمومیت گاوها، گوسفندان و اسبها می‌شوند. در طول فصل رویش گون، ماده سمی گلوکوزید تولید می‌شود که باعث ایجاد اختلالات تنفسی و فلج حیوانات می‌شود. از گونه‌های دیگر این جنس می‌توان A.alpinus ,A.cicer ,A.pendulilorus ,A.arenarius ,A.norvegicus را نام برد.

گون از علفهای هرز مناطق کویری، زمینهای بایر، مزارع چغندر قند، نیشکر،است.

کتیرا محصول اصلی گیاه گون است. کتیرا عبارت است از ترشحات صمغی خشک شده حاصل از گیاه آستراگالوس گومی فرا که آن را تحت عنوان گوم تراگاکانت یا گون می‌شناسند. گیاه مولد کتیرا نبات کوچکی است به ارتفاع یک متر بومی آسیای صغیر، ایران، سوریه و یونان. در اثر خراش دادن ساقه گیاه جدار سلولهای اشعه مرکزی و سلولهای پارانشیمی با جذب آب به تدریج بدل به صمغ می‌شود، فشار تولید شده سبب رانده شدن صمغ به طرف شکاف می‌گردد. صمغ در مجاورت هوا در اثر تبخیر آب به تدریج سخت می‌گردد. شکل محصول خشک شده بستگی به نوع شکافی که بر روی ساقه ایجاد شده‌است دارد.

مقدمه

کشور ایران یکی از مهمترین خواستگاه های رویش گونها در دنیا می باشد.با توجه به مساحت و مقایسه آن با کشورهای پهناوری چون شوروی که دارای 850 گونه و آمریکا که دارای 350 گونه می باشد،به تنهایی تجاوز بر 900 گونه گون معرفی شده است.وجود تنوع از یک طرف و گستردگی وسیع آن از طرف دیگر ضرورت مطالعه جنس آستراگالوس را در سطح کشور و همچنین درفلات ایران امری اجتناب ناپذیر می سازد.بدیهی است که به علت وجود پیچیدگی فراوان در نامگذاری تاکنون تحقیق چندانی در زمینه سایر ویژگی ها از قبیل:دارویی،صنعتی،علوفه ای،و...به عمل نیا مده است که هر یک می تواند موضوع تحقیقات جداگانه ای باشد. گیاه گون به دلیل شکل خاص رشد و حساسیت رویش گاهها نقش ویژه های در تثبیت و حفظ رویش گاههای در حال تخریب دارد.این گیاه به دلیل تنوع بسیار گسترده از انتشار بسیار بالایی بر خور بوده تامین علوفه،تولید ترکیبات مختلف دارویی،تغذیه ای وصنعتی،حفظ توازن محیطی افات و امراض،حفاظت از گیاهچه سایر گیاهان از نقش های مهم این گیاه در طبیعت می باشد.کتیرا از مهمترین ترکیبات حاصل از برخی گونه های گون می باشد.این ترکیب علی رغم مصارف بسیار عدیده و مصرف بسیار آن در صنایع و بهداشت هنوز جانشین صنعتی عمده ای نداشته وبه صورت ترکیبی بی رقیب استفاده می شود. در این تحقیق به بررسی نحوه تاثیر عوامل محیطی در گیاه گون و همچنین شناسایی روش های مختلف برداشت و تعیین مناسب ترین شیوه با بیشترین عملکرد و راه های احتمال پرورش وتکثیر این گیاه ارزشمند پرداخته شده است.امید است باتداوم این مطالعه امکان شناخت و بهره مندی اصولی ازاین گیاه ارزشمند فراهم گردد.

چکیده

جنس گون با داشتن 2500 تا 3000 گونه از بزرگترین جنس های گیاهان گلدار محسوب می گردد این گیاهان با ایجاد تغییرات ساختاری و ظاهری از توانایی زیادی جهت بهرهمندی از شرایط ویژه مناطق خشک بر خوردار می باشند.شکل رشد بالشتکی،خارهای سخت و تغییر در محتوای شیمیایی از تغییرات عمده در این گیاهان می باشد،کتیرا مهمترین ترکیب شیمیایی گون ها می باشد که از مصارف شیمیایی و صنعتی فراوانی بر خوردار است.از مجموعه تقریبی هزار گونه گون شناسایی شده در ایران حداقل 45 گونه آن توانایی تولید کتیرا دارند که 22 گونه آن درسطحی نزدیک به6/2 میلیون هکتار از مراتع خراسان مشاهده می گردد.

معرفی گیاه گون

در تعریف گیاه گون در کتاب فرهنگ فارسی دکتر معین چنین آمده است:گون گیاهی است از تیره پروانه اساها،نوع درختچه ای آن حداکثر به ارتفاع یک متر رسیده و دارای خارهای بسیار می باشد و غالباً به حالت خودرو ودر نواحی کوهستانی و اراضی بایر می روید،برگ ها این گیاه از برگچه های متعدد(یا ساده)تشکیل شده است گل آذین از نوع خوشه ای یا سمبله ویا منفردمی باشد.گل های به رنگ قرمز یا بنفش مایل به آبی و یا زرد سفید می باشد.گونه های مختلف گون در نقاط مختلف به اسامی متعددی خوانده می شوند،کتیرا بیضاء،کم،بالش عاشقان،مسواک القیاد،قرین،علف کتیرا و در استان کرمان شاه گینی،مارگینی،برگی،از نام های محلی آن می باشند.در شمال خراسان به آن گونک و در جنوب استان به گوش گربه موسوم می باشد.گیاهان جنس گون بیشتر درنقاط مرکزی آسیای صغیر و مناطق خشک و کوهستانی ایران،سوریه،وترکیه مشاهده می شوند.عموماً گیاهان گون به صورت وحشی تا 90-12 سانتی متر در ارتفاعات دیده می شود این گیاهان شدیداً نور پسند بوده و به دلیل داشتن ریشه ی راست و عمیق در برابر خشکی و شرایط نا مساعد محیطی بسیار مقاوم می باشند.گیاه گون به دوصورت علفی و بوته ای دیده می شود که نوع بوته ای آن به نواحی کوهستانی تعلق داشته و عموماً خار دار هستند.در مغز ساقه عده ای از گون ها ماده ای صمغی کتیرا جریان دارد که خود به خود یا بر اثر شکاف به خارج ترشح می شود.این گونه ها عمدتاً دارای ساقه ی ضخیم می باشند،مشهور ترین گونه گون کتیرایی گونه ی Astaraglus gummifer(آسترا گالوس گومی فر)می باشد.

گیاه شناسی گون

گون گیاهی دو لپه ای،متعلق به راسته Rosales و زیر رده Rosidae می باشد که بعد از تیره کاسنی با حدود هزار جنس و سیزده تا پانزده هزار گونه تقریبا دومین تیره گیاهان گلدار است و نزدیک به 430 سررده و حدود 13000 گونه دارد.این گیاه از تیره پروانه اسا ها می باشد. هسته این گیاه دارای 8 کروموزوم می باشد اما اشکال متفاوت دیگری از جمله n=13,12,24,16 و2n=16,48,32 نیز مشاهده شده است.گیاهان یک یا چند ساله ،علفی، بوته ای یا نیمه درختچه ای ،دارای تیغ یا بدون ان در گونه های مولد کتیرا با رشد بسیار کم سالیانه، دارای ساقه مشخص یا فاقد ان، ساقه ها معمولا از قسمت قاعده منشعب می شوند.شاخه های جوان معمولا از استیپول پوشیده شده اند و نحوه قرار گرفتن استیپول ها بر روی ساقه همانند فلس ماهی می باشد.گسترش و تنوع گونه ای این گیاه دامنه وسیع تغییرات فنولوژیک را در گیاه به وجود آورده است.چنانچه در شرح کتاب گونه های ایران آمده است.کرک های سفید یا سیاه،ساده یا دو شاخه ای نا متقارن یا بدون کرک.استپول کوچک یا بزرگ غشایی یا برگی شکل،آزاد یا چسبیده به دمبرگ اصلی،گاهی استپول به یکدیگر و به دور ساقه حلقه وار چسبیده می باشند.

نقش گون در طبیعت

گیاه گون از جمله گیاهان مهم پوششی مراتع مخصوصاً در مناطق کوهپایه ای می باشند.این گیاه به دلیل تراکم و خصوصیات رویشی نقش مؤثری در حفاظت خاک از فرسایش های بادی و آبی خصوصاً بارندگی در شیب ها و خاک های سبک دارد.تراکم پوشش و پراکندگی در فاصله کمی از خاک از بر خورد قطرات باران و تگرگ به سطح خاک جلوگیری نموده،پوشش گسترده ریشه ای نیز علاوه بر ایجاد چسبندگی بین ذرات خاک با حفظ بقایای گیاهای بافت اسفنجی مناسبی جهت ذخیره رطوبت و نفوذ رطوبت به اعماق خاک ایجاد می نماید.حفاظت گیاهچه های جوان در گیاهان جوان گیاهان یکساله و چند ساله و تأمین رطوبت این گیاهان و حفاظت در مقابل چرا از دیگر نقش های این گیاهان در طبیعت می باشد. همانطور که گفته شده:سالیانه میلیون ها تن خاک حاصلخیز سطحی توسط اب شسته می شود.این عمل علاوه بر تخلیه قشر حاصلخیز و غنی خاک و کاهش قدرت رویشی گیاه در رویشگاه به لحاظ بروز سیلاب های مخرب و پر نمودن حجم فعال سدها و تاسیسات ابی باعث ایجاد خسارت می گردد.گیاهان بالشتکی به دلیل فنو لوژی خاص از مناسب ترین گیاهان جهت حفظ رطوبت در خاک می باشند.

کتیرا

کتیرا با نام لاتین تراگا کا نت،از ریشه ی یونانی Tragos به معنی بز و Akantha به معنی شاخ بوده که احتمالاً به دلیل شکل منحنی نواری آن می باشد.فرانسویان به آن Comme adragante می گویند.کتیرا از مهم ترین تراوه ها صمغی گیاهی می باشد. که از برخی گونه های گون تراوش می یابد.علاوه بر گونه هایی از جنس گون که به گون کتیرایی یا علف کتیرا موسوم می باشند.گونه های Cochlospermum gossypium,Sterculia urens,Straga Cantha نیز قادر به تولید صمغ کتیرا می باشند.ایرن،ترکیه،یونان،عراق،ارمنستان،سوریه،هندوستان عمده تولید کنندگان جهانی کتیرا می باشند.بهترین کیفیت محصول تولیدی در ایران بیشتر در نواحی اصفهان،شیراز،همدان،تهران،کرمان،کرمانشاه حاصل می گردد.

تاریخچه ی کتیرا

کتیرا از ترکیباتی است که از زمان های بسیار قدیم شناخته شده است.کاربرد کتیرا را بیشتر از پنج هزار سال تخمین می زنند.کشف اثرات کتیرا را به تئوفراست نسبت داده اند.کتیرا از قدیمی ترین داروهای ذکر شده درکتابMateria Medica بوده و از قرن 17 در آلمان به صورت روغن در دردهای بیماری های پلک و التهاب چشم تجویز شده است.گیاه گون از گذشته های بسیار دور در ایران شناخته شده بود و مورد بهره برداری قرار گرفته است.بهره برداری گون مولد کتیرا در برخی از کوه پایه های زاگرس سابقه ی بس طولانی دارد.صادرات کتیرا از گذشته های دور نقش بارزی در درآمد خارجی کشور بر عهده داشته است.در سال 1368 شمسی ارزش کتیرای صادراتی،یکصد هزار تومان یعنی بیشتر از ارزش صادرات زعفران کشور(60000 تومان) و 30% از صادرات فرش بوده است.

گونه های مولد کتیرا

درایران متجاوز از900 گونه Astragalusدر نواحی مختلف پراکندگی دارد که مهمترین گونه های مولد کتیرا به قرار زیر است

1. A.adscendens که در نواحی کوهستانی جنوب غربی ایران، خوزستان ولرستان می روید.

2. A.brachycalyx درنواحی کوهستانی کردستان ومنطقه حدود ان پراکندگی دارد.

3.A.gummifer مهم ترین گونه مولد کتیراست و در لبنان، سوریه، ارمنستان وکردستان می روید.

4.A.microcephalus دراسیای صغیر، ارمنستان، ترکیه وایران(پلور در ارتفاعات2500متری)یافت می شود.

5A.pycnocladus. در مغرب ایران،شاه چنار،تفرش(اراک) می روید.

6.A.kurdicus در نواحی جنوبی ایران،بوشهروکوه شورموگ((K.chormugوجود دارد.

7A.verus. ازیونان تا قسمتی از نواحی غربی ایران مانند باختران،همدان،اورومان وشاهو پراکندگی دارد.

8 A.keratensis. درشرق ایران و کوه کرات یافت می شود.

9.A.cgllenus در ایران یافت نمی شود.

10.A.creticus درایران یافت نمی شود.

11.A.leioclados درکوههای غرب ایران،الوند،کویراراک و جاده لنکران انتشاردارد.

12.A.heratensis دره هریرود

13.A.strobiliferus دره هریرود

از دیگرگونه های مولد کتیرا:

1.گون سفید(گون پنجه ای)مانند A.gossypinusاین گونه درختچه ای کوچک با خارهای زرد و کرک سفید،برگ های دارای 7-4 جفت برگچه تخم مرغی و نوک تیزوگوشوارک مثلثی تخم مرغی به طول 6 میلی متر بوده و گل بدون پابه با گلاذین کروی می باشد.

این گونه مولد بهترین نوع کتیرا بوده و پراکندگی وسیعی در ارتفاعات زاگرس ودامنه البرز دارد.کتیرای حاصل از این گیاهان این گروه مفتولی شیرین،شفاف ونازک بوده و در فارس به پشموک موسوم است.

2.گون زرد گیاهان این دسته از نظر فنولوژی مشابه گون های سفید بوده وبا این تفاوت که ارتفاع بوته گون زرد بلندتر از گون سفید می باشد.

ساقه بوته گون زرد در سطح خاک قابل مشاهده بوده ولی در گون سفید درسطح خاک دیده نمی شود.کتیرای حاصل از گون زرد نسبتاشیرین،پهن و ضخیم می باشند که به کتیرای خرمنی مشهور است.از گونه های مهم این گروه گونه A.parravianusمی باشد،که خارهای زرد و برگهایی با 6-5جفت برگچه نیزه ای شکل و کشیده دارد.

3.گون شلال(گامر)گیاهان چند ساله و پا کوتاه بوده ودارای خار های سبز،بدون کرک می باشد،کتیرای حاصل از این دسته گون ها کم بوده و از کیفیت حد فاصل کتیرای سفید و زرد برخوردار است.از جمله گون های متعلق به این گروه می توان به A.schorobicusکه گیاهی است با خار بلند و برگ هایی با6-5جفت برگچه گرد چرمی و 2-1 گل روی پایک کوتاه اشاره نمود.

شکل کتیرا

بطور کلی کتیرا از نظرشکل به دو دسته تقسیم می شود

1-نوع مفتولی Ribbon

2-نوع فلسی یا خرمنی Flake

- معمولا نوع مفتولی کتیرا دارای مرغوبیت بیشتری نسبت به نوع خرمنی یا فلسی است.نوع مرغوب کتیرای ایران دارای 5/2سانتیمترطول و یک سانتیمتر عرض می باشد.رنگ ان سفید مایل به زرد بور،کمی شفاف و شاخی شکل می باشدو بدون بو و بدون مزه است و به مقدار کم در اب حل شده و بصورت توده ژلاتین مانند تورم حاصل می نماید.

- نوع خرمنی کتیرا سخت تر از نوع مفتولی ان است و قطعات ان به صورت باد بزنی یا بی شکل هستند که به رنگهای کرم،کرم مایل به زرد ،زرد تیره،قهو ه ای و قرمز دیده می شود.اندازه این قطعات بین 5-25/1 سانتیمتر است

ساختمان کتیرا

تحقیقات زیادی درمورد تعیین ساختمان مولکولی کتیراانجام شده است.اما هنوز هیچ یک از آن ها به نتایج قطعی نرسیده است.طبق نظریه ای کتیرا پیچیده ای از پلی ساکارید ها است که شامل ترکیبات:

1- گالاکتورونیک اسید

2- گالاکتوز

3- فوکوز

4- زایلوز

5- آرابینوز

این ترکیبات اسیدی بیشتر به صورت نمک های کلسیم،منیزیم،پتاسیم وجود دارند اکثر محققین بر این عقیده اند که کتیرا از دو قسمت تشکیل شده است:

قسمت اول که در آب نا محلول است وحدود60تا 70 درصد آن را تشکیل می دهد و با سورین نامیده می شوند.قسمت دیگر در آب محلول بوده و حاوی تراگاکانیتن است.وزن مولکولی کتیرا حدود 840000 و اندازه مولکولی آن 4500×19انگستروم است.چسبندگی زیاد کتیرا به دلیل وجود چنین مولکول طویلی است.

ساختمان صمغ کتیرا

از دیدگاه تاریخی اولین اقدام به منظور تعیین ساختمان صمغ کتیرا بوسیله Krut(کرت) انجام گرفت.اولین کار انالیتیکی بر روی این صمغ بوسیله Widst and Tollews((ویدزتو و تولنز)) انجام شد.انها با ازمایش چند نمونه کتیرای مختلف موفق به تشخیص اجزای متشکله کربوهیدراتی ان شدند و از کتیرای سفید ترکیب ارابینوز و از کتیرای قهوه ای گزیلوز را استخراج کردند.کتیرا در اب به دو جزء محلول و غیر محلول تفکیک می گردد.جزء محلول که 40-30 درصد صمغ را شامل می شود،بوسیله ((نورمن)) به نام تراگاکانتین(تراگاکانتیک اسید) نامگذاری شد.بخش غیر محلول کتیرا بدلیل خاصیت هیدروفیلی شدید خود در مجاورت اب متورم شده و به حالت ژل در می اید این بخش با 80-70درصد وزن صمغ،باسورین نامیده می شود.به نظر می رسد که باسورین ساختمان مرکبی از اسیدهای پلی متو کسیله که احتمالا حاصل عمل متو کسیلاسیون ترگاکا نتین می باشد.کیفیت کتیرا مرتبط با میزان باسورین موجود در ان بوده،کتیرای خوب باید دارای حداقل ترا گاکانتین باشد و میزان باسورین ان نباید کمتر از60 درصد باشد.وزن مولکولی باسورین 10000و تراگاکانتین 100000 محاسبه شده است.

مواد معدنی مجاز در کتیرا بر اساس استاندارد های دارویی و غذایی پذیرفته شده:

ارسنیک حداکثر 3 قسمت در میلیون

کل مواد معدنی حداکثر 3 درصد

مواد معدنی غیر محلول در اسید حداکثر 5/0 درصد

فلزات سنگین حداکثر 40 قسمت در میلیون

سرب حداکثر 10قسمت در میلیون

ویسکوزیته و PH

اگرچه صمغ کتیرا بر خلاف بسیاری از صمغ های گیاهی از ویسکوزیته مطلوبی در دامنه وسیع اسیدیته برخوردار است،امروزه در بسیاری از کاربردها با ماده پروپیلن گلیکول الجینیت جایگزین می گردد.کتیرا مثل صمغ عربی معرف امولسیون کننده موثر می باشد اما بر خلاف صمغ عربی کتیرا با افزایش ویسکوزیته در فاز خارجی،از سرعت رسوب فاز چربی منتشر شده می کاهد.ماکزیمم ویسکوزیته محلول های صمغ کتیرا درph=8 اتفاق می افتد اما ماکزیمم ویسکوزیته پایداربصورتph=5می باشد.ویسکوزیته محلول های کتیرا که توسط پودر کتیرا تهیه شده اند،بیشتر است زیرا این پودرها در مجاورت سرما و خلاء تهیه شده اند،به این ترتیب کتیرا خیلی سریع تر اب جذب کرده و اماس می کند.

خصوصیات فیزیکی کتیرا

کتیرای مرغوب ایرانی 5/2سانتیمتر طول و 5/0سانتیمتر عرض، رنگ سفید مایل به زرد وکمی شفاف و شاخی شکل می باشد.ماده ای سخت، بدون بو و مزه بوده،از سوختن ان 4-3 درصد وزن اولیه خاکستر باقی می ماند که این خاکستر شامل کربنات ها، فسفات ها و... می باشد،دراب حل نشده اما با جذب اب متورم شده و لعاب چسبنده ای می دهد.با افزودن لگول به محلول ان رنگ ابی ضعیفی ظاهر می شود که در کتیرای اسمیرنا تیره تر است.کتیرا دارای وزن مولکولی زیاد در حدود 840000 می باشد و مولکول کتیرا طویل و دارای ابعاد 4500×19 انگستروم می باشد.این عامل باعث ویسکوزیته بالای کتیرا و مقاومت ان در مقابل تغیرات اسیدیته است.طیف مادون قرمز صمغ کتیرا دارای جذب قوی گروه کربونیل در حدود 75/5 میکرومتر می باشد.

تقسیم بندی کتیرا

جدول زیرانواع کتیرا را مشخص می کند:

درجه شرح مقادیر نسبی

مفتولی نوع 1 نوارهای سطح ظریف دارویی 100

مفتولی نوع 2 نوارهای سفید مسطح دارویی 93

مفتولی نوع 3 نوارهای مارپیچی روشن کرمی 82

مفتولی نوع 4 نوارهای مسطح کرمی 62

مفتولی نوع 5 نوارهای مخلوط صورتی 41

خرمنی 26 خرمنی نازک کرمی 38

خرمنی 27 خرمنی ضخیم زرد 34

خرمنی 28 خرمنی ضخیم زرد وقهوه ای 29

جمع آ وری کتیرا

کتیرا را می توان در سال اول زندگی گیاه بدست اورد اما درجه مرغوبیت انها از نظر تجارتی خوب نیست بطوری که ترجیح داده میشود که در سال دوم زندگی گیاه محصول برداری نمایند.برای برداشت کتیرا،پای گیاه را به اندازه 5 سانتیمتر گود کرده و ساقه های گیاه را بوسیله چاقوی مخصوص و تیزی شکاف می دهند که شکاف هارا بصورت مورب در روی ساقه بوجود می اورند.این شکاف ها را که محتوی صمغ می باشد برای مدت 24 تا 48 ساعت رها می کنند و بعد از دو روز صمغ های بیرون امده را جمع اوری می کنند.نواحی رویش بهترین کتیرای مفتولی برحسب کیفیت محصول عبارتند از:شمیران،غرب تهران،همدان،اصفهان و کرمان که کتیرای مفتولی در بین ماه های اسفند و شهریور جمع اوری می شود.نواحی رویش بهترین کتیرای خرمنی به ترتیب کیفیت محصول عبارتند از:اصفهان،شیراز،تهران،همدان،باختران و کرمان که کتیرای خرمنی در حدود مرداد تا ابان ماه جمع اوری می شود.

قیمت کتیرا

قیمت کتیرا بخاطر توسعه صنعتی ان و انقلاب ایران به بیشترین حد خود رسیده بود،بطوریکه قیمت ان در سال 1978 برای کتیرای مفتولی مطابق استاندارد M.S.P برای هر کیلو19-17 دلار و نوع خالص ان 62-57 دلار بوده است.در سال1980 این قیمت ها افزایش یافته و حدود 33-19 دلار برای نوع خالص ان 80 دلار به ازای هر کیلو گرم بوده است.در سال های قبل نیز قیمت کتیرا دست خوش تغییراتی بوده است که البته لازم به تذکر است که عمده قیمت کتیرا بخاطر اشکالاتی است که در جمع اوری ان وجود دارد.بعداز دسته بندی کتیرای مفتولی در جعبه و نوع خرمنی ان در کیسه های پارچه ای،بعنوان فراورده صادراتی به کشورهای خارجی صادر می شوند که امریکا و انگلستان از بزرگترین وارد کنندگان می باشند.سایر کشورهای خریدار کتیرا عبارتند از:شوروی،المان،فرانسه،ایتالیا و ژاپن.

خواص درمانی

1)اگر5 تا 15گرم از ساییده شده آن در روز خورده شود، باعث غلیظ شدن خون و مواد رقیق می گردد. 2)از مخلوط کردن پودرآن با شیرتازه بزبرای بند آوردن خون ریزی،رفع سرفه،خشونت سینه و حلق، زخم های ریه و گرفتگی صدا استفاده می شود.

3)ازمخلوط کردن پودر ان با بادام کوبیده و شکر و نشاسته می توان به عنوان بهترین ماده مقوی و چاق کننده استفاده نمود.

4 ) می توان ان را در اب گرم حل کرد و به مو ها مالید که دراین صورت ازموخوره جلوگیری می کند.

5) قرار دادن کتیرای سفید گل روی پیلۀ چرکی لثه باعث سر باز کردن ان می شود.

6)مخلوط کردن ساییده آن با آب گل شب بو باعث بهبود موضع شده و سالک را درمان می کند.

کاربرد کتیرا

کتیرا کاربرد های متنوعی در صنعت دارد زیرا در مقابل حرارت و اسیدیته مقاوم است.کتیرا موارد استفاده زیادی در پزشکی،داروسازی،صنایع غذایی،صنایع شیمیایی،نساجی،سرامیک،بهداشتی و... دارد.

الف:مصارف پزشکی و دارویی

کتیرا به عنوان یک معرف امولسیون کننده موثر در سطح وسیعی استفاده می شود و همچنین به عنوان یک معرف سوسپانسیون کننده برای بسیاری از داروها به کار برده شود.به عنوان سوسپانسیون کننده با افزایش ویسکوزیته مانع ته نشین شدن اجزاء مورد نظر در محلول می شود و همچنین در روکش قرص ها و کپسول ها نیز مورد استفاده قرار می گیرد.از چسب کتیرا برای تهیه مواد شستشو دهنده طبی استفاده می شود و در غلظت های بالا برای سفت کردن روغن های نرم کننده و همچنین به عنوان یک ماده نرم کننده و پایدار کننده مورداستفاده قرار می گیرد.

ب:مصارف غذایی

1-صنایع لبنیات

کتیرا به دلیل مقاومت در برابر تغیرات ph ودرجه حرارت موارد استفاده زیادی دارد.در صنعت لبنیات برای هموژن کردن شیر و معلق نگهداشتن ذرات چربی و یا کاکائو مورد استفاده قرار می گیرد.جهت افزایش زمان نگهداری و ذخیره سازی شیر نیز از کتیرا استفاده می کنند، افزایش 1-2/0 گرم به هر لیتر شیر در 70-60 درجه سانتیگراد می تواند زمان ذخیره سازی را چندین برابر افزایش دهد.در تهیه بستنی از تشکیل بلورهای یخ جلوگیری می کند و به بستنی قوام می دهد.تعداد صمغی که در این مورد به کار می رود حدود2/0-35/0 درصد است.قوام و حالت یک نواختی که بستنی بخود می گیرد در تمام مدت ذخیره سازی حفظ می شود حتی در مواردی که بستنی در یخچال اب می شود،دوباره منجمد می گردد و حالت اولیه خودرا حفظ می کند.

2-نوشیدنی ها

کتیرا همچنین درتهیه انواع نوشیدنی های غلیظ شده ویا منجمد شده به کار می رود. در این مرحله نقش کتیرا این است که از هنگام انجماد،انسجام بین ذرات یخ و شربت را حفظ کند و مانع از تشکیل بلورهای یخ شود که غلظتی در حدود 5/0 درصد کتیرا برای این منظور کافی است.

۳-مصارف نساجی

از کتیرا برای چاپ روی پارچه استفاده می شود زیرا باعث می شود که چاپ کننده (مانند مهر)از پارچه به راحتی جدا گردد.همچنین برای اهار دادن پارچه های ابریشمی نیز از کتیرا استفاده می شود.در زمینه جلا دادن چرم و پارچه و همچنین برای جلوگیری از پارگی انها از کتیرا استفاده می شود.

4-مصارف صنعتی

در سرامیک سازی،صمغ کتیرا به عنوان یک معرف پیوست دهنده مورد استفاده قرار می گیرد زیرا خاکستر کمی بر جا می گذارد.کتیرا همچنین به عنوان سوسپانسیون کننده نسبت به سایر ترکیباتی که در کوره سوخته می شوند،ارجعیت دارد.در حشره کش ها ،صمغ کتیرا باعث پایداری امولسیون حشره کش ها می شود. امولسیون های تهیه شده به کمک کتیرا از 50 درصد محصول حشره کش، قدرت حشره کشی ماده خالص را دارد.

خواص درمانی

1)اگر5 تا 15گرم از ساییده شده آن در روز خورده شود، باعث غلیظ شدن خون و مواد رقیق می گردد.

۲)از مخلوط کردن پودرآن با شیرتازه بزبرای بند آوردن خون ریزی،رفع سرفه،خشونت سینه و حلق، زخم های ریه و گرفتگی صدا استفاده می شود.

3)ازمخلوط کردن پودر ان با بادام کوبیده و شکر و نشاسته می توان به عنوان بهترین ماده مقوی و چاق کننده استفاده نمود.

4 ) می توان آن را در اب گرم حل کرد و به مو ها مالید که دراین صورت ازموخوره جلوگیری می کند.

5) قرار دادن کتیرای سفید گل روی پیلۀ چرکی لثه باعث سر باز کردن ان می شود.

6)مخلوط کردن ساییده آن با آب گل شب بو باعث بهبود موضع شده و سالک را درمان می کند.

کلیاتی درباره گون (گیاه مولد کتیرا)

از کتیرا در فرآورده های سرماخوردگی به عنوان نرم کننده و ضدسرفه مصرف می شود.

استفاده دیگر آن در کنترل اسهال است؛ چون می تواند مقدار زیادی آب جذب کند و از خروج آن از بدن جلوگیری کند.

گون با نام علمی Astragalus gummifer (خانواده نخود) است. گیاهی است چند ساله، بوته مانند و دارای ساقه چوبی با برگهایی مرکب از برگچه های متعدد که این برگها اکثراً فرد می باشند. گونههای مختلف گون که کتیرا از آنها تولید میشود دارای گلهایی به رنگهای صورتی، قرمز، آبی، بنفش، زرد و یا سفید هستند.

گلها به صورت مجتمع، خوشه یا سنبله مانند بوده و گاهی در محور ساقه قرار دارند. در صورتی که پایین ساقه و یا در یقه ساقه خراشی (طبیعی و یا مصنوعی) ایجاد شود ماده ی صمغ مانندی ترشح می شود که در اثر هوا خشک شده و به صورت های مختلف: قطره ای، مفتولی، پهن و خرمنی با رنگهای زرد تا قهوهای و یا بی رنگ در میآید که به نام «کتیرا» مشهور است.

از کتیرا در فرآورده های سرماخوردگی به عنوان نرم کننده و ضدسرفه استفاده می شود. استفاده دیگر آن در کنترل اسهال است؛ چون میتواند مقدار زیادی آب را جذب کند و از خروج آن از بدن جلوگیری کند. همچنین برای افزایش وزن مدفوع و کنترل حداقل زمان توقف مواد در سیستم روده ای- معده ای مورد استفاده قرار میگیرد.

استفاده ی دیگر از آن به علت خاصیت چسبندگی کتیرا در محصولات چسب دندان می باشد. هم چنین به عنوان پر کننده قرصها، امولسیونها و سوسپانسیونها در سطح صنعتی دارای استفاده ی فراوانی است.

مقدمه

کشور ایران یکی از مهمترین خواستگاه های رویش گونها در دنیا می باشد.با توجه به مساحت و مقایسه آن با کشورهای پهناوری چون شوروی که دارای 850 گونه و آمریکا که دارای 350 گونه می باشد،به تنهایی تجاوز بر 900 گونه گون معرفی شده است.وجود تنوع از یک طرف و گستردگی وسیع آن از طرف دیگر ضرورت مطالعه جنس آستراگالوس را در سطح کشور و همچنین درفلات ایران امری اجتناب ناپذیر می سازد.بدیهی است که به علت وجود پیچیدگی فراوان در نامگذاری تاکنون تحقیق چندانی در زمینه سایر ویژگی ها از قبیل:دارویی،صنعتی،علوفه ای،و...به عمل نیا مده است که هر یک می تواند موضوع تحقیقات جداگانه ای باشد. گیاه گون به دلیل شکل خاص رشد و حساسیت رویش گاهها نقش ویژه های در تثبیت و حفظ رویش گاههای در حال تخریب دارد.این گیاه به دلیل تنوع بسیار گسترده از انتشار بسیار بالایی بر خور بوده تامین علوفه،تولید ترکیبات مختلف دارویی،تغذیه ای وصنعتی،حفظ توازن محیطی افات و امراض،حفاظت از گیاهچه سایر گیاهان از نقش های مهم این گیاه در طبیعت می باشد.کتیرا از مهمترین ترکیبات حاصل از برخی گونه های گون می باشد.این ترکیب علی رغم مصارف بسیار عدیده و مصرف بسیار آن در صنایع و بهداشت هنوز جانشین صنعتی عمده ای نداشته وبه صورت ترکیبی بی رقیب استفاده می شود. در این تحقیق به بررسی نحوه تاثیر عوامل محیطی در گیاه گون و همچنین شناسایی روش های مختلف برداشت و تعیین مناسب ترین شیوه با بیشترین عملکرد و راه های احتمال پرورش وتکثیر این گیاه ارزشمند پرداخته شده است.امید است باتداوم این مطالعه امکان شناخت و بهره مندی اصولی ازاین گیاه ارزشمند فراهم گردد.

چکیده

جنس گون با داشتن 2500 تا 3000 گونه از بزرگترین جنس های گیاهان گلدار محسوب می گردد این گیاهان با ایجاد تغییرات ساختاری و ظاهری از توانایی زیادی جهت بهرهمندی از شرایط ویژه مناطق خشک بر خوردار می باشند.شکل رشد بالشتکی،خارهای سخت و تغییر در محتوای شیمیایی از تغییرات عمده در این گیاهان می باشد،کتیرا مهمترین ترکیب شیمیایی گون ها می باشد که از مصارف شیمیایی و صنعتی فراوانی بر خوردار است.از مجموعه تقریبی هزار گونه گون شناسایی شده در ایران حداقل 45 گونه آن توانایی تولید کتیرا دارند که 22 گونه آن درسطحی نزدیک به6/2 میلیون هکتار از مراتع خراسان مشاهده می گردد.

معرفی گیاه گون

در تعریف گیاه گون در کتاب فرهنگ فارسی دکتر معین چنین آمده است:گون گیاهی است از تیره پروانه اساها،نوع درختچه ای آن حداکثر به ارتفاع یک متر رسیده و دارای خارهای بسیار می باشد و غالباً به حالت خودرو ودر نواحی کوهستانی و اراضی بایر می روید،برگ ها این گیاه از برگچه های متعدد(یا ساده)تشکیل شده است گل آذین از نوع خوشه ای یا سمبله ویا منفردمی باشد.گل های به رنگ قرمز یا بنفش مایل به آبی و یا زرد سفید می باشد.گونه های مختلف گون در نقاط مختلف به اسامی متعددی خوانده می شوند،کتیرا بیضاء،کم،بالش عاشقان،مسواک القیاد،قرین،علف کتیرا و در استان کرمان شاه گینی،مارگینی،برگی،از نام های محلی آن می باشند.در شمال خراسان به آن گونک و در جنوب استان به گوش گربه موسوم می باشد.گیاهان جنس گون بیشتر درنقاط مرکزی آسیای صغیر و مناطق خشک و کوهستانی ایران،سوریه،وترکیه مشاهده می شوند.عموماً گیاهان گون به صورت وحشی تا 90-12 سانتی متر در ارتفاعات دیده می شود این گیاهان شدیداً نور پسند بوده و به دلیل داشتن ریشه ی راست و عمیق در برابر خشکی و شرایط نا مساعد محیطی بسیار مقاوم می باشند.گیاه گون به دوصورت علفی و بوته ای دیده می شود که نوع بوته ای آن به نواحی کوهستانی تعلق داشته و عموماً خار دار هستند.در مغز ساقه عده ای از گون ها ماده ای صمغی کتیرا جریان دارد که خود به خود یا بر اثر شکاف به خارج ترشح می شود.این گونه ها عمدتاً دارای ساقه ی ضخیم می باشند،مشهور ترین گونه گون کتیرایی گونه ی Astaraglus gummifer(آسترا گالوس گومی فر)می باشد.

گیاه شناسی گون

گون گیاهی دو لپه ای،متعلق به راسته Rosales و زیر رده Rosidae می باشد که بعد از تیره کاسنی با حدود هزار جنس و سیزده تا پانزده هزار گونه تقریبا دومین تیره گیاهان گلدار است و نزدیک به 430 سررده و حدود 13000 گونه دارد.این گیاه از تیره پروانه اسا ها می باشد. هسته این گیاه دارای 8 کروموزوم می باشد اما اشکال متفاوت دیگری از جمله n=13,12,24,16 و2n=16,48,32 نیز مشاهده شده است.گیاهان یک یا چند ساله ،علفی، بوته ای یا نیمه درختچه ای ،دارای تیغ یا بدون ان در گونه های مولد کتیرا با رشد بسیار کم سالیانه، دارای ساقه مشخص یا فاقد ان، ساقه ها معمولا از قسمت قاعده منشعب می شوند.شاخه های جوان معمولا از استیپول پوشیده شده اند و نحوه قرار گرفتن استیپول ها بر روی ساقه همانند فلس ماهی می باشد.گسترش و تنوع گونه ای این گیاه دامنه وسیع تغییرات فنولوژیک را در گیاه به وجود آورده است.چنانچه در شرح کتاب گونه های ایران آمده است.کرک های سفید یا سیاه،ساده یا دو شاخه ای نا متقارن یا بدون کرک.استپول کوچک یا بزرگ غشایی یا برگی شکل،آزاد یا چسبیده به دمبرگ اصلی،گاهی استپول به یکدیگر و به دور ساقه حلقه وار چسبیده می باشند.

نقش گون در طبیعت

گیاه گون از جمله گیاهان مهم پوششی مراتع مخصوصاً در مناطق کوهپایه ای می باشند.این گیاه به دلیل تراکم و خصوصیات رویشی نقش مؤثری در حفاظت خاک از فرسایش های بادی و آبی خصوصاً بارندگی در شیب ها و خاک های سبک دارد.تراکم پوشش و پراکندگی در فاصله کمی از خاک از بر خورد قطرات باران و تگرگ به سطح خاک جلوگیری نموده،پوشش گسترده ریشه ای نیز علاوه بر ایجاد چسبندگی بین ذرات خاک با حفظ بقایای گیاهای بافت اسفنجی مناسبی جهت ذخیره رطوبت و نفوذ رطوبت به اعماق خاک ایجاد می نماید.حفاظت گیاهچه های جوان در گیاهان جوان گیاهان یکساله و چند ساله و تأمین رطوبت این گیاهان و حفاظت در مقابل چرا از دیگر نقش های این گیاهان در طبیعت می باشد. همانطور که گفته شده:سالیانه میلیون ها تن خاک حاصلخیز سطحی توسط اب شسته می شود.این عمل علاوه بر تخلیه قشر حاصلخیز و غنی خاک و کاهش قدرت رویشی گیاه در رویشگاه به لحاظ بروز سیلاب های مخرب و پر نمودن حجم فعال سدها و تاسیسات ابی باعث ایجاد خسارت می گردد.گیاهان بالشتکی به دلیل فنو لوژی خاص از مناسب ترین گیاهان جهت حفظ رطوبت در خاک می باشند.

کتیرا

کتیرا با نام لاتین تراگا کا نت،از ریشه ی یونانی Tragos به معنی بز و Akantha به معنی شاخ بوده که احتمالاً به دلیل شکل منحنی نواری آن می باشد.فرانسویان به آن Comme adragante می گویند.کتیرا از مهم ترین تراوه ها صمغی گیاهی می باشد. که از برخی گونه های گون تراوش می یابد.علاوه بر گونه هایی از جنس گون که به گون کتیرایی یا علف کتیرا موسوم می باشند.گونه های Cochlospermum gossypium,Sterculia urens,Straga Cantha نیز قادر به تولید صمغ کتیرا می باشند.ایرن،ترکیه،یونان،عراق،ارمنستان،سوریه،هندوستان عمده تولید کنندگان جهانی کتیرا می باشند.بهترین کیفیت محصول تولیدی در ایران بیشتر در نواحی اصفهان،شیراز،همدان،تهران،کرمان،کرمانشاه حاصل می گردد.

تاریخچه ی کتیرا

کتیرا از ترکیباتی است که از زمان های بسیار قدیم شناخته شده است.کاربرد کتیرا را بیشتر از پنج هزار سال تخمین می زنند.کشف اثرات کتیرا را به تئوفراست نسبت داده اند.کتیرا از قدیمی ترین داروهای ذکر شده درکتابMateria Medica بوده و از قرن 17 در آلمان به صورت روغن در دردهای بیماری های پلک و التهاب چشم تجویز شده است.گیاه گون از گذشته های بسیار دور در ایران شناخته شده بود و مورد بهره برداری قرار گرفته است.بهره برداری گون مولد کتیرا در برخی از کوه پایه های زاگرس سابقه ی بس طولانی دارد.صادرات کتیرا از گذشته های دور نقش بارزی در درآمد خارجی کشور بر عهده داشته است.در سال 1368 شمسی ارزش کتیرای صادراتی،یکصد هزار تومان یعنی بیشتر از ارزش صادرات زعفران کشور(60000 تومان) و 30% از صادرات فرش بوده است.

گونه های مولد کتیرا

درایران متجاوز از900 گونه Astragalusدر نواحی مختلف پراکندگی دارد که مهمترین گونه های مولد کتیرا به قرار زیر است

1. A.adscendens که در نواحی کوهستانی جنوب غربی ایران، خوزستان ولرستان می روید.

2. A.brachycalyx درنواحی کوهستانی کردستان ومنطقه حدود ان پراکندگی دارد.

3.A.gummifer مهم ترین گونه مولد کتیراست و در لبنان، سوریه، ارمنستان وکردستان می روید.

4.A.microcephalus دراسیای صغیر، ارمنستان، ترکیه وایران(پلور در ارتفاعات2500متری)یافت می شود.

5A.pycnocladus. در مغرب ایران،شاه چنار،تفرش(اراک) می روید.

6.A.kurdicus در نواحی جنوبی ایران،بوشهروکوه شورموگ((K.chormugوجود دارد.

7A.verus. ازیونان تا قسمتی از نواحی غربی ایران مانند باختران،همدان،اورومان وشاهو پراکندگی دارد.

8 A.keratensis. درشرق ایران و کوه کرات یافت می شود.

9.A.cgllenus در ایران یافت نمی شود.

10.A.creticus درایران یافت نمی شود.

11.A.leioclados درکوههای غرب ایران،الوند،کویراراک و جاده لنکران انتشاردارد.

12.A.heratensis دره هریرود

13.A.strobiliferus دره هریرود

از دیگرگونه های مولد کتیرا:

1.گون سفید(گون پنجه ای)مانند A.gossypinusاین گونه درختچه ای کوچک با خارهای زرد و کرک سفید،برگ های دارای 7-4 جفت برگچه تخم مرغی و نوک تیزوگوشوارک مثلثی تخم مرغی به طول 6 میلی متر بوده و گل بدون پابه با گلاذین کروی می باشد.

این گونه مولد بهترین نوع کتیرا بوده و پراکندگی وسیعی در ارتفاعات زاگرس ودامنه البرز دارد.کتیرای حاصل از این گیاهان این گروه مفتولی شیرین،شفاف ونازک بوده و در فارس به پشموک موسوم است.

2.گون زرد گیاهان این دسته از نظر فنولوژی مشابه گون های سفید بوده وبا این تفاوت که ارتفاع بوته گون زرد بلندتر از گون سفید می باشد.

ساقه بوته گون زرد در سطح خاک قابل مشاهده بوده ولی در گون سفید درسطح خاک دیده نمی شود.کتیرای حاصل از گون زرد نسبتاشیرین،پهن و ضخیم می باشند که به کتیرای خرمنی مشهور است.از گونه های مهم این گروه گونه A.parravianusمی باشد،که خارهای زرد و برگهایی با 6-5جفت برگچه نیزه ای شکل و کشیده دارد.

3.گون شلال(گامر)گیاهان چند ساله و پا کوتاه بوده ودارای خار های سبز،بدون کرک می باشد،کتیرای حاصل از این دسته گون ها کم بوده و از کیفیت حد فاصل کتیرای سفید و زرد برخوردار است.از جمله گون های متعلق به این گروه می توان به A.schorobicusکه گیاهی است با خار بلند و برگ هایی با6-5جفت برگچه گرد چرمی و 2-1 گل روی پایک کوتاه اشاره نمود.

شکل کتیرا

بطور کلی کتیرا از نظرشکل به دو دسته تقسیم می شود

1-نوع مفتولی Ribbon

2-نوع فلسی یا خرمنی Flake

- معمولا نوع مفتولی کتیرا دارای مرغوبیت بیشتری نسبت به نوع خرمنی یا فلسی است.نوع مرغوب کتیرای ایران دارای 5/2سانتیمترطول و یک سانتیمتر عرض می باشد.رنگ ان سفید مایل به زرد بور،کمی شفاف و شاخی شکل می باشدو بدون بو و بدون مزه است و به مقدار کم در اب حل شده و بصورت توده ژلاتین مانند تورم حاصل می نماید.

- نوع خرمنی کتیرا سخت تر از نوع مفتولی ان است و قطعات ان به صورت باد بزنی یا بی شکل هستند که به رنگهای کرم،کرم مایل به زرد ،زرد تیره،قهو ه ای و قرمز دیده می شود.اندازه این قطعات بین 5-25/1 سانتیمتر است

ساختمان کتیرا

تحقیقات زیادی درمورد تعیین ساختمان مولکولی کتیراانجام شده است.اما هنوز هیچ یک از آن ها به نتایج قطعی نرسیده است.طبق نظریه ای کتیرا پیچیده ای از پلی ساکارید ها است که شامل ترکیبات:

1- گالاکتورونیک اسید

2- گالاکتوز

3- فوکوز

4- زایلوز

5- آرابینوز

این ترکیبات اسیدی بیشتر به صورت نمک های کلسیم،منیزیم،پتاسیم وجود دارند اکثر محققین بر این عقیده اند که کتیرا از دو قسمت تشکیل شده است:

قسمت اول که در آب نا محلول است وحدود60تا 70 درصد آن را تشکیل می دهد و با سورین نامیده می شوند.قسمت دیگر در آب محلول بوده و حاوی تراگاکانیتن است.وزن مولکولی کتیرا حدود 840000 و اندازه مولکولی آن 4500×19انگستروم است.چسبندگی زیاد کتیرا به دلیل وجود چنین مولکول طویلی است.

ساختمان صمغ کتیرا

از دیدگاه تاریخی اولین اقدام به منظور تعیین ساختمان صمغ کتیرا بوسیله Krut(کرت) انجام گرفت.اولین کار انالیتیکی بر روی این صمغ بوسیله Widst and Tollews((ویدزتو و تولنز)) انجام شد.انها با ازمایش چند نمونه کتیرای مختلف موفق به تشخیص اجزای متشکله کربوهیدراتی ان شدند و از کتیرای سفید ترکیب ارابینوز و از کتیرای قهوه ای گزیلوز را استخراج کردند.کتیرا در اب به دو جزء محلول و غیر محلول تفکیک می گردد.جزء محلول که 40-30 درصد صمغ را شامل می شود،بوسیله ((نورمن)) به نام تراگاکانتین(تراگاکانتیک اسید) نامگذاری شد.بخش غیر محلول کتیرا بدلیل خاصیت هیدروفیلی شدید خود در مجاورت اب متورم شده و به حالت ژل در می اید این بخش با 80-70درصد وزن صمغ،باسورین نامیده می شود.به نظر می رسد که باسورین ساختمان مرکبی از اسیدهای پلی متو کسیله که احتمالا حاصل عمل متو کسیلاسیون ترگاکا نتین می باشد.کیفیت کتیرا مرتبط با میزان باسورین موجود در ان بوده،کتیرای خوب باید دارای حداقل ترا گاکانتین باشد و میزان باسورین ان نباید کمتر از60 درصد باشد.وزن مولکولی باسورین 10000و تراگاکانتین 100000 محاسبه شده است.

مواد معدنی مجاز در کتیرا بر اساس استاندارد های دارویی و غذایی پذیرفته شده:

ارسنیک حداکثر 3 قسمت در میلیون

کل مواد معدنی حداکثر 3 درصد

مواد معدنی غیر محلول در اسید حداکثر 5/0 درصد

فلزات سنگین حداکثر 40 قسمت در میلیون

سرب حداکثر 10قسمت در میلیون

ویسکوزیته و PH

اگرچه صمغ کتیرا بر خلاف بسیاری از صمغ های گیاهی از ویسکوزیته مطلوبی در دامنه وسیع اسیدیته برخوردار است،امروزه در بسیاری از کاربردها با ماده پروپیلن گلیکول الجینیت جایگزین می گردد.کتیرا مثل صمغ عربی معرف امولسیون کننده موثر می باشد اما بر خلاف صمغ عربی کتیرا با افزایش ویسکوزیته در فاز خارجی،از سرعت رسوب فاز چربی منتشر شده می کاهد.ماکزیمم ویسکوزیته محلول های صمغ کتیرا درph=8 اتفاق می افتد اما ماکزیمم ویسکوزیته پایداربصورتph=5می باشد.ویسکوزیته محلول های کتیرا که توسط پودر کتیرا تهیه شده اند،بیشتر است زیرا این پودرها در مجاورت سرما و خلاء تهیه شده اند،به این ترتیب کتیرا خیلی سریع تر اب جذب کرده و اماس می کند.

خصوصیات فیزیکی کتیرا

کتیرای مرغوب ایرانی 5/2سانتیمتر طول و 5/0سانتیمتر عرض، رنگ سفید مایل به زرد وکمی شفاف و شاخی شکل می باشد.ماده ای سخت، بدون بو و مزه بوده،از سوختن ان 4-3 درصد وزن اولیه خاکستر باقی می ماند که این خاکستر شامل کربنات ها، فسفات ها و... می باشد،دراب حل نشده اما با جذب اب متورم شده و لعاب چسبنده ای می دهد.با افزودن لگول به محلول ان رنگ ابی ضعیفی ظاهر می شود که در کتیرای اسمیرنا تیره تر است.کتیرا دارای وزن مولکولی زیاد در حدود 840000 می باشد و مولکول کتیرا طویل و دارای ابعاد 4500×19 انگستروم می باشد.این عامل باعث ویسکوزیته بالای کتیرا و مقاومت ان در مقابل تغیرات اسیدیته است.طیف مادون قرمز صمغ کتیرا دارای جذب قوی گروه کربونیل در حدود 75/5 میکرومتر می باشد.

تقسیم بندی کتیرا

جدول زیرانواع کتیرا را مشخص می کند:

درجه شرح مقادیر نسبی

مفتولی نوع 1 نوارهای سطح ظریف دارویی 100

مفتولی نوع 2 نوارهای سفید مسطح دارویی 93

مفتولی نوع 3 نوارهای مارپیچی روشن کرمی 82

مفتولی نوع 4 نوارهای مسطح کرمی 62

مفتولی نوع 5 نوارهای مخلوط صورتی 41

خرمنی 26 خرمنی نازک کرمی 38

خرمنی 27 خرمنی ضخیم زرد 34

خرمنی 28 خرمنی ضخیم زرد وقهوه ای 29

جمع آ وری کتیرا

کتیرا را می توان در سال اول زندگی گیاه بدست اورد اما درجه مرغوبیت انها از نظر تجارتی خوب نیست بطوری که ترجیح داده میشود که در سال دوم زندگی گیاه محصول برداری نمایند.برای برداشت کتیرا،پای گیاه را به اندازه 5 سانتیمتر گود کرده و ساقه های گیاه را بوسیله چاقوی مخصوص و تیزی شکاف می دهند که شکاف هارا بصورت مورب در روی ساقه بوجود می اورند.این شکاف ها را که محتوی صمغ می باشد برای مدت 24 تا 48 ساعت رها می کنند و بعد از دو روز صمغ های بیرون امده را جمع اوری می کنند.نواحی رویش بهترین کتیرای مفتولی برحسب کیفیت محصول عبارتند از:شمیران،غرب تهران،همدان،اصفهان و کرمان که کتیرای مفتولی در بین ماه های اسفند و شهریور جمع اوری می شود.نواحی رویش بهترین کتیرای خرمنی به ترتیب کیفیت محصول عبارتند از:اصفهان،شیراز،تهران،همدان،باختران و کرمان که کتیرای خرمنی در حدود مرداد تا ابان ماه جمع اوری می شود.

قیمت کتیرا

قیمت کتیرا بخاطر توسعه صنعتی ان و انقلاب ایران به بیشترین حد خود رسیده بود،بطوریکه قیمت ان در سال 1978 برای کتیرای مفتولی مطابق استاندارد M.S.P برای هر کیلو19-17 دلار و نوع خالص ان 62-57 دلار بوده است.در سال1980 این قیمت ها افزایش یافته و حدود 33-19 دلار برای نوع خالص ان 80 دلار به ازای هر کیلو گرم بوده است.در سال های قبل نیز قیمت کتیرا دست خوش تغییراتی بوده است که البته لازم به تذکر است که عمده قیمت کتیرا بخاطر اشکالاتی است که در جمع اوری ان وجود دارد.بعداز دسته بندی کتیرای مفتولی در جعبه و نوع خرمنی ان در کیسه های پارچه ای،بعنوان فراورده صادراتی به کشورهای خارجی صادر می شوند که امریکا و انگلستان از بزرگترین وارد کنندگان می باشند.سایر کشورهای خریدار کتیرا عبارتند از:شوروی،المان،فرانسه،ایتالیا و ژاپن.

خواص درمانی

1)اگر5 تا 15گرم از ساییده شده آن در روز خورده شود، باعث غلیظ شدن خون و مواد رقیق می گردد. 2)از مخلوط کردن پودرآن با شیرتازه بزبرای بند آوردن خون ریزی،رفع سرفه،خشونت سینه و حلق، زخم های ریه و گرفتگی صدا استفاده می شود.

3)ازمخلوط کردن پودر ان با بادام کوبیده و شکر و نشاسته می توان به عنوان بهترین ماده مقوی و چاق کننده استفاده نمود.

4 ) می توان ان را در اب گرم حل کرد و به مو ها مالید که دراین صورت ازموخوره جلوگیری می کند.

5) قرار دادن کتیرای سفید گل روی پیلۀ چرکی لثه باعث سر باز کردن ان می شود.

6)مخلوط کردن ساییده آن با آب گل شب بو باعث بهبود موضع شده و سالک را درمان می کند.

کاربرد کتیرا

کتیرا کاربرد های متنوعی در صنعت دارد زیرا در مقابل حرارت و اسیدیته مقاوم است.کتیرا موارد استفاده زیادی در پزشکی،داروسازی،صنایع غذایی،صنایع شیمیایی،نساجی،سرامیک،بهداشتی و... دارد.

الف:مصارف پزشکی و دارویی

کتیرا به عنوان یک معرف امولسیون کننده موثر در سطح وسیعی استفاده می شود و همچنین به عنوان یک معرف سوسپانسیون کننده برای بسیاری از داروها به کار برده شود.به عنوان سوسپانسیون کننده با افزایش ویسکوزیته مانع ته نشین شدن اجزاء مورد نظر در محلول می شود و همچنین در روکش قرص ها و کپسول ها نیز مورد استفاده قرار می گیرد.از چسب کتیرا برای تهیه مواد شستشو دهنده طبی استفاده می شود و در غلظت های بالا برای سفت کردن روغن های نرم کننده و همچنین به عنوان یک ماده نرم کننده و پایدار کننده مورداستفاده قرار می گیرد.

ب:مصارف غذایی

1-صنایع لبنیات

کتیرا به دلیل مقاومت در برابر تغیرات ph ودرجه حرارت موارد استفاده زیادی دارد.در صنعت لبنیات برای هموژن کردن شیر و معلق نگهداشتن ذرات چربی و یا کاکائو مورد استفاده قرار می گیرد.جهت افزایش زمان نگهداری و ذخیره سازی شیر نیز از کتیرا استفاده می کنند، افزایش 1-2/0 گرم به هر لیتر شیر در 70-60 درجه سانتیگراد می تواند زمان ذخیره سازی را چندین برابر افزایش دهد.در تهیه بستنی از تشکیل بلورهای یخ جلوگیری می کند و به بستنی قوام می دهد.تعداد صمغی که در این مورد به کار می رود حدود2/0-35/0 درصد است.قوام و حالت یک نواختی که بستنی بخود می گیرد در تمام مدت ذخیره سازی حفظ می شود حتی در مواردی که بستنی در یخچال اب می شود،دوباره منجمد می گردد و حالت اولیه خودرا حفظ می کند.

2-نوشیدنی ها

کتیرا همچنین درتهیه انواع نوشیدنی های غلیظ شده ویا منجمد شده به کار می رود. در این مرحله نقش کتیرا این است که از هنگام انجماد،انسجام بین ذرات یخ و شربت را حفظ کند و مانع از تشکیل بلورهای یخ شود که غلظتی در حدود 5/0 درصد کتیرا برای این منظور کافی است.

۳-مصارف نساجی

از کتیرا برای چاپ روی پارچه استفاده می شود زیرا باعث می شود که چاپ کننده (مانند مهر)از پارچه به راحتی جدا گردد.همچنین برای اهار دادن پارچه های ابریشمی نیز از کتیرا استفاده می شود.در زمینه جلا دادن چرم و پارچه و همچنین برای جلوگیری از پارگی انها از کتیرا استفاده می شود.

4-مصارف صنعتی

در سرامیک سازی،صمغ کتیرا به عنوان یک معرف پیوست دهنده مورد استفاده قرار می گیرد زیرا خاکستر کمی بر جا می گذارد.کتیرا همچنین به عنوان سوسپانسیون کننده نسبت به سایر ترکیباتی که در کوره سوخته می شوند،ارجعیت دارد.در حشره کش ها ،صمغ کتیرا باعث پایداری امولسیون حشره کش ها می شود. امولسیون های تهیه شده به کمک کتیرا از 50 درصد محصول حشره کش، قدرت حشره کشی ماده خالص را دارد.

خواص درمانی

1)اگر5 تا 15گرم از ساییده شده آن در روز خورده شود، باعث غلیظ شدن خون و مواد رقیق می گردد.

۲)از مخلوط کردن پودرآن با شیرتازه بزبرای بند آوردن خون ریزی،رفع سرفه،خشونت سینه و حلق، زخم های ریه و گرفتگی صدا استفاده می شود.

3)ازمخلوط کردن پودر ان با بادام کوبیده و شکر و نشاسته می توان به عنوان بهترین ماده مقوی و چاق کننده استفاده نمود.

4 ) می توان آن را در اب گرم حل کرد و به مو ها مالید که دراین صورت ازموخوره جلوگیری می کند.

5) قرار دادن کتیرای سفید گل روی پیلۀ چرکی لثه باعث سر باز کردن ان می شود.

6)مخلوط کردن ساییده آن با آب گل شب بو باعث بهبود موضع شده و سالک را درمان می کند.

گون (گیاه مولد کتیرا)

1

تاريخ : شنبه 1390/2/10 تعداد بازديد : 32223

---

از کتیرا در فرآورده های سرماخوردگی به عنوان نرم کننده و ضدسرفه مصرف می شود. استفاده ی دیگر آن در کنترل اسهال است؛ چون می تواند مقدار زیادی آب جذب کند و از خروج آن از بدن جلوگیری کند.

---

 

گون با نام علمی Astragalus gummifer از خانواده ی Leguminosae (خانواده ی نخود) است. گیاهی است چند ساله، بوته مانند و دارای ساقه ی چوبی با برگ هایی مرکب از برگچه های متعدد که این برگ ها اکثرا فرد می باشند.

گونه های مختلف گون که کتیرا از آن ها تولید می شود دارای گل هایی به رنگ های صورتی، قرمز، آبی، بنفش، زرد و یا سفید هستند. گل ها به صورت مجتمع، خوشه یا سنبله مانند بوده و گاهی در محور ساقه قرار دارند.

در صورتی که پایین ساقه و یا در یقه ی ساقه خراش(طبیعی و یا مصنوعی) ایجاد شود ماده ی صمغ مانندی ترشح می شود که در اثر هوا خشک شده و به صورت های مختلف: قطره ای، مفتولی، پهن و خرمنی با رنگ های زرد تا قهوه ای و یا بی رنگ در می آید که به نام " کتیرا " مشهور است.

در نقاط مختلف ایران گونه های زیادی از گون وجود دارد که از بعضی آن ها کتیرا به دست می آید.

مهم ترین گونه های مولد کتیرا شامل: Astragalus adscendens است که در نواحی کوهستانی جنوب غربی ایران، خوزستان و لرستان می روید؛ هم چنین گونه ی brachycalyx Astragalus  را می توان نام برد که در نواحی کردستان وجود دارد؛ گونه های brachycalyx Astragalus ، astragalus microcephalus ، Astragalus kurdicus، Astragalus virus  و Astragalus gymnocladus از دیگر گونه های گون مولد کتیرا در ایران هستند.

کتیرا به اشکال مفتولی، قطره ای، خرمنی، مسطح و بی شکل به رنگی های زرد، قهوه ای و یا بی رنگ (تا حدی شفاف) وجود دارد.

کتیرا در آب، نامحلول بوده ولی متورم می شود و به صورت ژله ی سفتی در می آید.

 

تاریخچه

کتیرا از زمان دیوکسورید و تئوفراست مورد شناسایی و مصرف بوده است. در قرون وسطی از کشور ایتالیا صادر می شده است. ریشه ی گون یکی از قدیمی ترین گیاهان دارویی و رسمی چین است که در فارماکوپه چین ذکر شده است.

ریشه به عنوان مقوی و درمان افراد دارای قند و نفریت مصرف می شود.

از کتیرا در فرآورده های سرماخوردگی به عنوان نرم کننده و ضدسرفه

استفاده می شود

در طب چینی ریشه ی گون یکی از اجزای اصلی در درمان برای بازگرداندن قدرت ایمنی بدن می باشد. درباره گون مقالات زیادی به زبان چینی وجود دارد.

 

منبع جغرافیایی

مهم ترین تامین کنندگان کتیرا در جهان در درجه ی اول ایران و سپس ترکیه و سوریه است. بهترین نمونه ی کتیرا مربوط به ایران است که از قدیم به نام Persian tragacanth معروف بوده است. گرچه جمع آوری آن بعد از ریختن برگ ها می باشد و در نواحی مختلف متفاوت است ولی نمونه تیپیک آن(اصلی) در استان فارس صورت می گیرد.

 

ترکیبات مهم

حاوی 20 تا 30 درصد از ماده ی قابل حل در آب به نام تراگاکانتین(Tragacanthin) و حدود 60 تا 70 درصد ماده ای غیر محلول در آب به نام باسورین(Bassorin) است.

تراگاکانتین وقتی در آب حل می شود، کلوئید غلیظی ایجاد می کند. بیشترین غلظت را در 24 ساعت بعد از حل کردن در دمای معمولی و یا 8 ساعت در دمای بالاتر ایجاد می کند. این میزان غلظت نیز به مقدار به کار برده شده ی کتیرا و یا نوع آن ارتباط دارد. محلول به دست آمده در پ هاش های مختلف و دماهای متفاوت بسیار با ثبات است.

باسورین که جسمی نامحلول است باعث سفتی ژل ایجاد شده توسط تراگاکانتین می شود.

 

اثرات مهم

* از کتیرا در فرآورده های سرماخوردگی به عنوان نرم کننده و ضدسرفه استفاده می شود.

* استفاده ی دیگر آن در کنترل اسهال است؛ چون می تواند مقدار زیادی آب را جذب کند و از خروج آن از بدن جلوگیری کند.

* هم چنین برای افزایش وزن مدفوع و کنترل حداقل زمان توقف مواد در سیستم روده ای – معده ای مورد استفاده قرار می گیرد.

* گزارش هایی مبنی بر جلوگیری از رشد سلول های سرطانی در داخل و خارج از بدن توسط کتیرا، به چاپ رسیده است.

* استفاده ی دیگر از آن به علت خاصیت چسبندگی کتیرا در محصولات چسب دندان می باشد.

* کتیرا به عنوان یک ماده ی مطمئن، در آمریکا در محصولات غذایی مصرف می شود. هم چنین به عنوان پر کننده قرص ها، امولسیون ها و سوسپانسیون ها در سطح صنعتی دارای استفاده ی فراوانی است.

تاکنون گزارشی از عوارض جانبی کتیرا به چاپ نرسیده است.

 

نکات قابل توجه

1- هر چه کتیرا شفاف و بی رنگ تر باشد، دارای کیفیت بهتر و قیمتی گران تر است.

2- از انواع کیفیت های مختلف کتیرا که به اشکال و رنگ های مختلف وجود دارند نوع ورقه ای بی رنگ یا سفید، بهترین، مرغوب ترین و گران ترین محصولات کتیرا است.

با توجه به این که ژل تهیه شده از کتیرا و آب ممکن است پس از مدتی خراب شود، بهتر است اولا آن را دور از گرما نگه داشت و ثانیاً تازه تهیه نمود.

3- هر چه مقدار آب بیش تری به کتیرا اضافه شود، محلول به دست آمده دارای غلظت کم تری خواهد شد.

4- بعضی از افراد محلول حاصل از کتیرا و آب(امولسیون به دست آمده) را برای حالت دادن موها و تقویت آن به کار می برند. اثر تقویت کنندگی موها توسط کتیرا از نظر علمی به اثبات نرسیده است؛ ولی حالت دهنده ی خوبی می باشد.

5- کتیرا نوعی ماده ی صمغی است که در تجارت، به نام های Tragacanth یا Gum tragacanth مشهور است.